Uşaqlarda düz ayaq

Yeni doğulmuş uşağın ayaq altında yağ yastığı olur və ayaq qövsü hələ görünmür. Qövs adətən böyümə ilə, təxminən 3 yaşdan sonra tədricən formalaşır. Bu səbəbdən 3-7 yaş aralığında valideynin gözünə düz görünən ayaq, uşaq ortopediyasında çox vaxt fizioloji hal kimi qiymətləndirilir. Bir çox halda ayaq qövsü məktəb yaşına doğru öz-özünə yaxşılaşır və heç bir müdaxilə tələb etmir. Uşaq rahat qaçırsa, ayağı ağrımırsa və yaşıdları qədər oyun oynaya bilirsə, tələsik müalicəyə ehtiyac olmaya bilər. Buna baxmayaraq, hər uşağın vəziyyəti fərdidir və şübhə olduqda ortopedik müayinə ən düzgün addımdır.

Çevik (fleksibl) düz ayaqda qövs uşaq ayaq üstə duranda itir, lakin barmaqların ucunda qalxanda və ya oturanda yenidən görünür. Bu, uşaqlarda geniş yayılmış formadır və adətən ağrı yaratmır. Sərt düz ayaqda isə qövs heç bir vəziyyətdə görünmür, ayağın hərəkəti məhduddur və uşaq çox vaxt ağrıdan şikayət edir. Sərt forma sümüklərin anadangəlmə birləşməsi (tarsal koalisiya), anadangəlmə vertikal talus və ya nevroloji səbəblərlə bağlı ola bilər. Bu iki formanın bir-birindən ayrılması müalicə qərarının əsasını təşkil edir, çünki çevik düz ayaq çox vaxt izlənilir, sərt düz ayaq isə ətraflı araşdırma tələb edir.

Düz ayağın özü tək başına diaqnoz deyil. Əsas sual uşağın bundan əziyyət çəkib-çəkmədiyidir. Ayaqda, topuqda və ya baldırda təkrarlanan ağrı, gün ərzində yaşıdlarından tez yorulma, uzun yeriyəndən sonra oturmaq istəyi, ayaqqabının bir tərəfdən qeyri-bərabər yeyilməsi diqqət tələb edir. Ayağın sərt olması, topuğun içəri doğru güclü əyilməsi və qövsün heç bir vəziyyətdə görünməməsi də araşdırma səbəbidir. Xüsusilə tək tərəfli düz ayaq, yəni bir ayağın digərindən aydın fərqlənməsi, həmişə həkim qiymətləndirməsi tələb edir. Buna nevroloji əlamətlər, gecə ağrısı və ya zamanla artan pisləşmə əlavə olunubsa, müayinəni gecikdirməyin.

Qiymətləndirmə uşağı yeriyərkən və ayaq üstə dayanarkən izləməklə başlayır. Həkim qövsün barmaq ucunda qalxanda bərpa olunub-olunmadığına, topuğun vəziyyətinə, Axilles vətərinin gərginliyinə və ayağın hərəkət diapazonuna baxır. Şikayət yoxdursa, çox vaxt rentgen tələb olunmur. Ağrı, sərtlik, tək tərəflilik və ya cərrahi planlaşdırma söhbəti varsa, yük altında (ayaq üstə) rentgen çəkilir və üzərində bucaq ölçmələri aparılır. Uzm. Dr. Ziya Şəmmədlinin həmmüəllifi olduğu araşdırmada (Journal of the American Podiatric Medical Association, 2026) uşaqlarda çevik düz ayaqda istifadə olunan yeddi rentgen bucağı yoxlanılıb: yalnız ikisi, AP talus-1-ci metatars bucağı və kalkaneus meyl bucağı, yüksək etibarlılıq göstərib. Praktikada bu o deməkdir ki, bu yaş qrupunda hansı ölçünün seçilməsi nəticəyə birbaşa təsir edir.

Şikayəti olmayan çevik düz ayaqda əsas yanaşma izləmədir. Ağrı və ya tez yorulma varsa, müalicə pillə-pillə qurulur. Birinci pillə uyğun ayaqqabıdır: dabanı yaxşı tutan, arxası möhkəm və uşağın ayağının ölçüsünə uyğun model. İkinci pillə baldır və ayaq əzələlərinə yönəlmiş məşqlərdir, xüsusən Axilles vətəri qısalıbsa dartma məşqləri verilir. Üçüncü pillə ortez, yəni xüsusi altlıq ola bilər. Ortez ayağın formasını dəyişmir, lakin bəzi uşaqda ağrını azaltmağa kömək edə bilər. Cərrahiyyə nadir hallarda, konservativ üsullara cavab verməyən ağrılı və ya sərt ayaqlarda gündəmə gəlir. Hansı pillənin lazım olduğu yalnız müayinədən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir.

Müayinəyə hazır gəlmək qərarın daha aydın olmasına kömək edir. Uşağınızın nə vaxt ağrıdan şikayət etdiyini, hansı fəaliyyətdən sonra yorulduğunu və ayaqqabılarının necə yeyildiyini əvvəlcədən qeyd edin. Əvvəlki rentgen və ya konsultasiya sənədləriniz varsa, özünüzlə gətirin. Sual verməkdən çəkinməyin: valideynin müşahidəsi klinik qiymətləndirmənin bir hissəsidir və evdə görünən detallar müayinə otağında görünməyə bilər. Aşağıdakı beş sual söhbəti düzgün istiqamətə yönəldir və sizə evdə nə edəcəyinizi aydınlaşdırır. Cavablar hər uşaqda fərqli ola bilər, çünki qərar yaşa, şikayətə və müayinə tapıntılarına görə verilir.