Uşaq sümüyü böyüklərinkindən fərqlidir: daha elastikdir, daha tez qovuşur, lakin ucunda böyümə zonası (epifiz plak) var. Bu zonadan keçən sınıq düzgün izlənməzsə, ətrafda qısalma və ya əyrilik yarana bilər. Yıxılmadan sonra uşaq qolunu və ya ayağını istifadə etmirsə, ətrafda görünən əyrilik varsa, gecikdirmədən ortopedik müayinə lazımdır.
Böyümə zonası (epifiz plak) nədir və niyə vacibdir?
Uzun sümüklərin uclarına yaxın hissəsində qığırdaqdan ibarət nazik bir zolaq var. Buna böyümə zonası, tibbi adı ilə epifiz plak deyilir. Sümük məhz buradan uzanır. Bu zolaq böyüyən sümüyün nisbətən zəif hissəsidir, ona görə uşaqda zərbə çox vaxt bağı deyil, böyümə zonasını zədələyir. Belə sınıqların bir qismi rentgendə çətin seçilir və ilk baxışda burxulma kimi qiymətləndirilə bilər. Bu zonadan keçən sınıq düzgün yerinə qoyulub izlənməzsə, sümüyün bir hissəsi böyüməyini vaxtından əvvəl dayandıra bilər. Nəticədə ətraf qısa qala və ya oxundan çıxa bilər. Ona görə uşaq sınığında qərar həm sınığın tipinə, həm uşağın yaşına, həm də qalan böyümə potensialına görə verilir.
- Böyümə zonası uzun sümüyün ucuna yaxın yerləşən qığırdaq zolaqdır və sümüyün uzanmasını təmin edir
- Böyükdə bağ zədəsi verən zərbə uşaqda böyümə zonası sınığı ilə nəticələnə bilər
- Bu zona böyümə başa çatanda bağlanır; yaş nə qədər kiçikdirsə, izləmə bir o qədər önəmlidir
Uşaq sümüyü böyüklərinkindən nə ilə fərqlənir?
Uşaq sümüyü daha elastikdir. Bu səbəbdən uşaqlarda tam qırılma əvəzinə sümüyün bir tərəfi əyilib qalan sınıqlar daha çox rast gəlinir. Uşaq sümüyünün üstünü örtən pərdə (periost) qalın və qanla yaxşı təchiz olunub, ona görə sınıq adətən böyüklərdəkinə nisbətən daha tez qovuşur. Bir də remodelasiya var: böyümə davam etdikcə orqanizm qalan kiçik əyriliyi zamanla özü düzəldə bilir. Bu, hər əyriliyin öz-özünə düzələcəyi demək deyil. Remodelasiya imkanı uşağın yaşından, sınığın oynağa yaxınlığından və əyriliyin istiqamətindən asılıdır. Fırlanma (rotasiya) deformasiyası isə demək olar ki, öz-özünə düzəlmir və ayrıca qiymətləndirmə tələb edir.
- Elastiklik: tam qırılma əvəzinə «yaş ağac» tipli natamam sınıqlar
- Qalın periost: sınıq adətən daha tez qovuşur
- Remodelasiya: böyümə davam etdikcə bəzi əyriliklər zamanla azala bilər
- Rotasiya: fırlanma deformasiyası öz-özünə düzəlmir
Hansı əlamətdə uşağı təcili həkimə aparmaq lazımdır?
Uşaqlar tez-tez yıxılır və bu, çox vaxt ciddi nəticə vermir. Amma bəzi əlamətlərdə gözləmək olmaz. Ətrafda gözlə görünən əyrilik və ya qeyri-təbii vəziyyət varsa, uşaq qolunu ya ayağını heç istifadə etmirsə, şişkinlik və göyərmə sürətlə artırsa, barmaqların rəngi solğunlaşırsa və ya keyimə hissi varsa, dərhal müraciət lazımdır. Toxunmaqla belə şiddətlənən ağrı da xəbərdaredici əlamətdir. Dirsək nahiyəsi ayrıca diqqət tələb edir, çünki oradan damar və sinirlər keçir. Zədələnmiş ətrafı düzəltməyə çalışmayın; olduğu vəziyyətdə dəstəkləyin. Əməliyyat ehtimalı olduğu üçün həkim görənə qədər uşağa yemək və içki verməmək məsləhətdir.
- Ətrafda gözlə görünən əyrilik və ya qeyri-təbii vəziyyət
- Uşağın qolunu və ya ayağını ümumiyyətlə istifadə etməməsi
- Sürətlə artan şişkinlik və göyərmə
- Barmaqlarda solğunluq, soyuqluq və ya keyimə hissi
- Toxunmaqla belə şiddətlənən ağrı
Gips kifayət edir, yoxsa əməliyyat lazımdır?
Hər sınıq əməliyyat tələb etmir. Qərar sınığın yerdəyişməsinə, oynağa və böyümə zonasına münasibətinə, uşağın yaşına və ətrafın funksiyasına baxılaraq verilir. Uzm. Dr. Ziya Şəmmədli bu prinsipi əl sınığı nümunəsində belə izah edir: «Sadə hallarda yerdəyişmə olmadıqda gips sarğısı kifayət edir. Sümük ciddi yerdəyişibsə və ya barmaqlar düzgün qapanmırsa, rotasiya varsa, əməliyyat edirik.» Uşaqlarda yerdəyişmiş sınıq bəzən qapalı üsulla, kəsik açmadan yerinə salınır və üstündən gips qoyulur. Bir qisim halda sümüyü yerində saxlamaq üçün nazik metal tellər və ya vintlər istifadə olunur. Böyümə zonasından keçən və oynaq səthini pozan sınıqlarda müdaxilə həddi daha aşağıdır, çünki burada kiçik yerdəyişmə də uzunmüddətli nəticəyə təsir edə bilər.
- Yerdəyişmə yoxdursa və ya azdırsa: gips sarğısı və nəzarət rentgeni
- Yerdəyişmə varsa: qapalı yerinə salma və gips, lazım gəldikdə tel və ya vintlə fiksasiya
- Oynaqdaxili və böyümə zonası sınıqlarında daha dəqiq yerləşdirmə tələb olunur
Gipsli uşağa evdə necə qulluq etməli?
Gips qoyulduqdan sonra ilk günlərdə ətrafı ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq şişkinliyi azaldır. Barmaqların rəngini, istiliyini və hərəkətini gündə bir neçə dəfə yoxlayın. Gips islanmamalıdır; çimərkən su keçirməyən örtükdən istifadə edin. Gipsin içinə qaşınma üçün heç nə salmayın, çünki dəri zədələnə və infeksiya yarana bilər. Uşaq gipsi qısaltmağa, kəsməyə və ya yumşaltmağa çalışırsa, buna icazə verməyin. Gipsin ucları dərini qıcıqlandırırsa, klinikaya məlumat verin. Ağrı gipsə baxmayaraq artırsa, barmaqlar şişib göyərirsə, keyiyirsə və ya gipsdən xoşagəlməz iy gəlirsə, gözləmədən əlaqə saxlayın. Nəzarət rentgenləri təyin olunan vaxtda çəkilməlidir, çünki sınıq gips altında da yerini dəyişə bilər.
- Şişkinliyi azaltmaq üçün ətrafı ilk günlərdə yuxarıda saxlayın
- Gipsi islatmayın və içinə heç bir əşya salmayın
- Barmaqlarda solğunluq, keyimə və ya artan ağrı olarsa dərhal əlaqə saxlayın
- Nəzarət müayinələrini və rentgenləri təyin olunan vaxtda keçirin
Məktəbə, idmana qayıdış və yayılmış səhv inanclar
Məktəbə qayıdış adətən idmana qayıdışdan xeyli tez mümkün olur. Ağrı idarə oluna bilirsə və uşaq gips ilə hərəkət edə bilirsə, dərslərə qayıtmaq çox vaxt bir neçə gün ərzində mümkündür; bu müddət sınığın yerinə və uşağın vəziyyətinə görə dəyişir. İdman isə ayrı mövzudur. Gipsin çıxarılması sınığın tam möhkəmləndiyi demək deyil. Sümük radioloji olaraq qovuşsa da, tam yük daşıma gücünü bərpa etməsi əlavə vaxt tələb edir. Bədən təmaslı idman növləri, batut, velosiped və hündürlükdən tullanma kimi fəaliyyətlərə icazə həkim müayinəsi və nəzarət rentgeni ilə mərhələli verilir. Konkret müddət yalnız fərdi müayinədən sonra deyilə bilər. Bu mövzuda valideynlər arasında yayılmış bəzi səhv inanclar da var.
- Səhv: «Uşaq qolunu tərpədirsə, sınıq yoxdur.» Bir çox uşaq sınıq olsa da ətrafı az-çox hərəkət etdirə bilir.
- Səhv: «İlk rentgen normaldırsa, problem yoxdur.» Böyümə zonası zədələri ilk çəkilişdə seçilməyə bilər; təkrar müayinə lazım ola bilər.
- Səhv: «Uşaqda hər əyrilik böyüyəndə düzəlir.» Remodelasiya imkanı var, lakin rotasiya və oynağa yaxın deformasiyalar öz-özünə düzəlmir.
- Səhv: «Gips nə qədər uzun qalsa, bir o qədər yaxşıdır.» Lazımdan artıq immobilizasiya oynaq sərtliyinə səbəb ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
Uşağımın sınığı böyüməsinə təsir edərmi?
Böyümə zonasından keçən sınıqlar xüsusi diqqət tələb edir. Düzgün yerləşdirmə və planlı izləmə ilə risk azaldılır. Buna görə uşaq sınıqları ortopedik nəzarətdə olmalı və nəzarət rentgenləri keçirilməlidir. Şübhə olduqda əks tərəflə müqayisəli rentgen çəkilə bilər. İzləmə müddəti uşağın yaşına və sınığın yerinə görə fərdi olaraq müəyyən edilir.
Uşaq yıxıldı, qolunu istifadə etmir. Sınıq ola bilərmi?
Ola bilər. Uşağın ətrafı ümumiyyətlə istifadə etməməsi diqqətçəkən əlamətlərdən biridir və çıxıq ya sınıq nişanı ola bilər. Özünüz düzəltməyə çalışmayın. Qolu olduğu vəziyyətdə dəstəkləyib travmatoloq-ortopedə müraciət edin. Diaqnoz müayinə və rentgenlə qoyulur; bəzi hallarda təkrar görüntüləmə lazım gəlir. Erkən müraciət müalicə seçimlərini genişləndirir.
Uşaqda dirsək nahiyəsindəki sınıq niyə ayrıca vacibdir?
Dirsək üstü (suprakondiler) humerus sınığı uşaqlarda geniş yayılmış ciddi sınıqdır; oradan damar və sinirlər keçdiyi üçün təcili qiymətləndirmə tələb edir. Sınıqda qalan fırlanma qolun əyri qovuşmasına səbəb ola bilər. Dr. Şəmmədlinin həmmüəllifi olduğu araşdırma məhz bu fırlanmanın rentgendə necə ölçüldüyünü tədqiq edir (Acta Radiologica, 2023).
Bu məlumat maarifləndirici xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə planı yalnız müayinə, analiz və görüntüləmə nəticələrinə əsasən həkim tərəfindən müəyyən edilir.