Serebral iflicdə ortopedik cərrahiyyənin məqsədi xəstəliyi sağaltmaq deyil. Spastiklik nəticəsində yaranmış kontrakturalar və deformasiyalar azaldılaraq oturuş, duruş və hərəkət imkanı yaxşılaşdırılır, gigiyena baxımı asanlaşır, ağrı azala bilər. Nəticə əməliyyatdan sonrakı reabilitasiyadan ciddi asılıdır. Qərar nevroloq, fizioterapevt və ortopedin birgə qiymətləndirməsindən sonra hər uşaq üçün ayrıca verilir.
Serebral iflicdə ortopedik problemlər niyə yaranır?
Serebral iflic sümük və ya oynaq xəstəliyi deyil. Beyində erkən dövrdə baş vermiş zədə əzələ tonusunun idarəsini pozur və əzələlər davamlı gərgin qalır. Buna spastiklik deyilir. Uşaq böyüdükcə sümüklər uzanır, lakin daim gərgin qalan əzələ və vətər eyni sürətlə uzana bilmir. Nəticədə oynaq tam açılmır və müəyyən mövqedə «qıfıllanır», bu vəziyyət kontraktura adlanır. Kontraktura illər ərzində sümüyün formasına və oynağın yerləşməsinə də təsir edə bilər: bud-çanaq oynağında yerdəyişmə, ayaqların çarpazlaşması, ayağın ucu üstə basma, onurğada əyrilik kimi ikincili problemlər yaranır. Ortopedin işi beyindəki ilkin zədəyə deyil, məhz bu ikincili nəticələrə yönəlir.
Adduktor gərginliyi və diz kontrakturası nə deməkdir?
Adduktorlar budun iç tərəfindəki əzələ qrupudur; vəzifələri ayaqları bir-birinə yaxınlaşdırmaqdır. Serebral iflicdə bu əzələlər davamlı gərgin qaldıqda ayaqlar bir-birinə sıxılır, bəzən çarpazlaşır. Bu vəziyyət bud-çanaq oynağının yuvasından tədricən sürüşməsinə də şərait yarada bilər. Diz kontrakturası isə dizin arxasındakı əzələlərin gərginliyi ilə bağlıdır: diz tam açılmır, uşaq ayaq üstə dayananda və ya oturanda dizlər yarımbükülü qalır. Bu iki problem çox vaxt birlikdə görünür və uyğun hallarda eyni əməliyyatda həll edilə bilər: hər iki bud-çanaq oynağında adduktor gərginliyinin və diz oynaqlarında kontrakturaların aradan qaldırılması. Klinikanın rəsmi paylaşımına görə, Unikal Klinikada Uzm. Dr. Ziya Şəmmədli tərəfindən icra olunmuş belə bir müdaxilədə məqsəd hərəkət məhdudiyyətinin azaldılması və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması olub (Unikal Klinika, 25 iyun 2026).
- Ayaqların bir-birinə sıxılması, addım atarkən və ya uzananda çarpazlaşması
- Ayaqları yana açmağın çətinləşməsi, altdəyişmə və gigiyena baxımının ağırlaşması
- Dizlərin tam açılmaması, ayaq üstə dayananda yarımbükülü duruş
- Oturarkən bədənin bir tərəfə əyilməsi, oturuş tarazlığının pozulması
- Ayağın ucu üstə basma, dabanın yerə tam dəyməməsi
- Gərginlikdən yaranan narahatlıq və gecə yuxusunun pozulması
Əməliyyatın real məqsədi nədir və nə vəd olunmur?
Bu sualı dürüst cavablandırmaq lazımdır. Ortopedik əməliyyat beyindəki zədəni aradan qaldırmır, serebral iflici sağaltmır və uşağın mütləq yeriyəcəyini vəd etmir. Hədəf daha konkret olur: gərgin əzələ və vətərləri boşaltmaq, oynağın vəziyyətini düzəltmək, bununla da gündəlik həyatı asanlaşdırmaq. Bəzi uşaqlarda bu, daha rahat oturuş və daha az yorularaq dayanma deməkdir. Bəzilərində isə əsas qazanc altdəyişmə, yuyunma və geyindirmə kimi baxım işlərinin yüngülləşməsidir. Gərginlikdən yaranan ağrının azalması və gecə yuxusunun sakitləşməsi də mühüm nəticə sayılır. Hansı hədəflərin real olduğu uşağın hazırkı hərəkət səviyyəsinə, yaşına və deformasiyanın dərəcəsinə görə müayinədən sonra ailəyə açıq izah edilir.
- Kontrakturanın azalması və oynaqda hərəkət həcminin genişlənməsi
- Oturuş və duruş vəziyyətinin sabitləşməsi, oturacaq və ortezdən daha rahat istifadə
- Altdəyişmə, yuyunma və geyindirmə kimi gündəlik baxımın asanlaşması
- Gərgin əzələdən qaynaqlanan ağrının azalması
- Bud-çanaq oynağında yerdəyişmə riskinin izlənməsi və idarə olunması
- Fizioterapiya məşqlərinin daha səmərəli aparıla bilməsi
Cərrahiyyə necə planlaşdırılır?
Serebral iflicdə problem çox vaxt tək bir oynaqla məhdudlaşmır. Bud-çanaqdakı gərginlik dizin vəziyyətini, diz isə ayağın yerə basma tərzini dəyişir. Buna görə müasir yanaşmada zəruri müdaxilələr mümkün qədər bir əməliyyat seansında planlaşdırılır; belə olduqda uşaq təkrar-təkrar anesteziya və uzun reabilitasiya dövrlərindən keçmir. Müdaxilələr gərgin əzələ və vətərin uzadılması, bəzi hallarda isə sümüyün kəsilib düzgün bucaqda yenidən birləşdirilməsi (osteotomiya) şəklində ola bilər. Bud sümüyünün fırlanma deformasiyasında korreksiyanın miqdarını gözəyarı deyil, ölçülmüş şəkildə hesablamaq vacibdir. Uzm. Dr. Ziya Şəmmədli məhz bu mövzuda, femur derotasiya osteotomiyasında fırlanma miqdarının həndəsi düsturla təyini üzrə elmi işin həmmüəlliflərindəndir (İlgaroğlu S, İsmailoğlu AV, Şəmmədli Z, Clin Exp Health Sci, 2025).
Əməliyyatdan sonra reabilitasiya niyə həlledicidir?
Bu mərhələ ailələr üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əməliyyat yalnız imkan yaradır, nəticəni isə sonrakı aylar formalaşdırır. Boşaldılmış əzələ yenidən gərilməsin deyə oynaq müəyyən müddət atel, gips və ya ortezlə düzgün vəziyyətdə saxlanılır, sonra mərhələli şəkildə hərəkətə və yüklənməyə keçilir. Fizioterapiya proqramı klinikada başlanır, evdə davam etdirilir və valideynin iştirakı olmadan gözlənilən nəticəni vermir. Bu dövr çox vaxt bir neçə ayla ölçülür, bəzi uşaqlarda daha uzun çəkir. Dəqiq müddət və məşq həcmi uşaq müayinə olunduqdan və əməliyyatın həcmi müəyyənləşdirildikdən sonra fərdi olaraq deyilir. Reabilitasiya yarımçıq qaldıqda kontrakturanın qismən geri qayıtması mümkündür, buna görə izləmə müayinələri buraxılmamalıdır.
Komanda yanaşması və valideyn gözləntiləri
Serebral iflicdə heç bir qərar tək başına verilmir. Nevroloq əzələ tonusunu və ümumi nevroloji vəziyyəti izləyir, fizioterapevt uşağın hazırkı hərəkət imkanını və məşq potensialını qiymətləndirir, ortoped isə kontraktura və deformasiyanın cərrahi korreksiyaya nə dərəcədə uyğun olduğunu müəyyən edir. Bu üç baxış üst-üstə düşmədikdə əməliyyata tələsmək düzgün deyil. Valideyn üçün çətin hissə gözləntinin real saxlanmasıdır. Sizə dəqiq rəqəm, qəti nəticə və ya sabit təqvim vəd edən izaha ehtiyatla yanaşın. Müayinəyə suallarınızı yazılı şəkildə gətirmək faydalıdır; nəyin dəyişəcəyini və nəyin dəyişməyəcəyini əvvəlcədən bilmək həm qərarı, həm də sonrakı reabilitasiya dövrünü asanlaşdırır.
- Bu əməliyyat uşağımın hansı konkret gündəlik çətinliyini dəyişəcək?
- Hansı şikayət əməliyyatdan sonra da qalacaq?
- Neçə səviyyədə müdaxilə planlaşdırılır, bir seansda edilə bilərmi?
- Əməliyyatdan sonra gips, atel və ya ortez nə qədər istifadə olunacaq?
- Fizioterapiya harada, hansı tezliklə aparılacaq və evdə bizim payımıza nə düşür?
- Nəzarət müayinələri hansı aralıqlarla olacaq?
Tez-tez verilən suallar
Serebral iflicdə əməliyyat uşağı sağaldırmı?
Xeyr. Ortopedik əməliyyat beyindəki ilkin zədəyə təsir etmir və serebral iflici aradan qaldırmır. Məqsəd kontrakturaları və deformasiyaları azaltmaqla hərəkət imkanını, oturuş vəziyyətini, gigiyena baxımını və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır. Hansı dəyişikliyin real olduğu uşaq müayinə olunduqdan sonra ailəyə açıq şəkildə izah edilir.
Əməliyyatdan sonra uşağım yeriyəcəkmi?
Bu sual hər ailənin ağlındadır, lakin cavabı əvvəlcədən vermək mümkün deyil. Yeriş imkanı əsasən uşağın hazırkı hərəkət səviyyəsindən və nevroloji vəziyyətindən asılıdır. Əməliyyat yerimə qabiliyyəti olan uşaqda addımı asanlaşdıra bilər, lakin bu qabiliyyəti sıfırdan yaratmır. Gözlənilən nəticə müayinədən sonra fərdi izah edilir.
Əməliyyat üçün uyğun yaş varmı?
Sabit bir yaş həddi yoxdur. Qərar uşağın yaşından çox, kontrakturanın dərəcəsindən, deformasiyanın irəliləmə sürətindən, ümumi sağlamlığından və reabilitasiyaya hazırlıq imkanından asılıdır. Bəzi hallarda deformasiya oturuşu və baxımı pozmağa başlayanda müdaxilə gündəmə gəlir. Vaxt seçimi nevroloq və fizioterapevtlə birlikdə, uşağın izlənməsi əsasında müəyyən edilir.
Bu məlumat maarifləndirici xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə planı yalnız müayinə, analiz və görüntüləmə nəticələrinə əsasən həkim tərəfindən müəyyən edilir.