Dirsək üstü (suprakondiler) humerus sınığı uşaqlarda ən çox rast gəlinən ciddi sınıqdır və adətən açıq əlin üstünə yıxılma zamanı baş verir. Barmaqlarda keyimə, solğunluq, nəbzin zəifləməsi və şiddətli ağrı damar-sinir təcili halının əlaməti ola bilər. Belə hallarda uşaq təxirə salınmadan travmatoloq-ortopedə çatdırılmalıdır. Müalicə sınığın tipinə görə gips, teldən (K-tel) fiksasiya və ya açıq əməliyyat şəklində planlaşdırılır.
Nə üçün uşaqlarda dirsək üstü sınıq bu qədər tez-tez olur?
Uşaqda bazu sümüyünün (humerus) dirsəyə yaxın hissəsi nazik və nisbətən zəifdir. Uşaq yıxılarkən özünü qorumaq üçün refleks olaraq əlini irəli uzadır; bədən çəkisi açıq ovucun üstünə düşür və dirsək arxaya doğru həddindən artıq açılır. Bu anda qüvvə məhz sümüyün ən nazik yerində toplanır və sınıq baş verir. Zədə ən çox məktəbəqədər və ilk sinif yaşlarında, oyun meydançasında, batutda, velosiped və ya divandan yıxılma zamanı görülür. Uşaq sümüyü böyüklərinkindən fərqli davranır: daha elastikdir və daha tez qovuşur, lakin dirsək nahiyəsində böyümə zonaları və damar-sinir dəstəsi çox yaxın yerləşdiyinə görə bu sınıq diqqətli qiymətləndirmə tələb edir.
Hansı əlamətlərdə vaxt itirmədən təcili yardıma müraciət etmək lazımdır?
Dirsək üstü sınıqda sümük parçaları qolun ön hissəsindən keçən damar və sinirlərə təzyiq göstərə bilər. Bu, ortopediyada təcili hal sayılır və saatların əhəmiyyəti var. Uşaq yıxıldıqdan sonra dirsək nahiyəsi sürətlə şişirsə, qol qeyri-təbii vəziyyət alıbsa və uşaq qolunu heç tərpətmirsə, evdə gözləmək olmaz. Barmaqlardakı dəyişikliklər ayrıca diqqət tələb edir. Qolu düzəltməyə, dartmağa və ya yerinə salmağa çalışmayın. Qolu olduğu vəziyyətdə sabit saxlayın və dərhal travmatologiya-ortopediya təcili yardımına müraciət edin.
- Barmaqlarda keyimə və ya iynə batma hissi
- Barmaqların solğunlaşması, soyuması və ya göyümtül rəng alması
- Bilək nahiyəsində nəbzin zəifləməsi və ya hiss olunmaması
- Sakitləşməyən, getdikcə güclənən şiddətli ağrı
- Barmaqları açıb-yumarkən ağrının kəskin artması
- Dirsək nahiyəsində gözlə görünən əyrilik və sürətlə artan şişkinlik
Gartland təsnifatı nə deməkdir? Sınıq tipləri sadə dildə
Həkim rentgen şəkli əsasında sınığın nə qədər yerdəyişdiyini qiymətləndirir. Bu qiymətləndirmə üçün dünyada geniş istifadə olunan sistem Gartland təsnifatıdır. Adı mürəkkəb səslənsə də, məntiqi sadədir: sümük parçaları bir-birindən nə qədər uzaqlaşıb və arxa tərəfdəki sümük qatı toxunulmaz qalıbmı. Tip yüksəldikcə sınıq daha qeyri-stabil olur, damar-sinir probleminin ehtimalı və cərrahi fiksasiya ehtiyacı artır. Müalicə planı yalnız bu tipə görə deyil, uşağın yaşına, dəri və qan dövranının vəziyyətinə, şişkinliyin dərəcəsinə görə də fərdi olaraq müəyyən edilir.
- Tip I: sümük çatlayıb, lakin yerdəyişmə yoxdur; adətən atel və ya gips sarğısı ilə izlənilir
- Tip II: qismən yerdəyişmə var, arxa sümük qatı bütöv qalıb; çox vaxt bərpa və fiksasiya tələb olunur
- Tip III: sümük parçaları tamamilə ayrılıb; qapalı bərpa və teldən fiksasiya standart yanaşmadır
- Tip IV: hər iki istiqamətdə qeyri-stabillik var; çox vaxt yalnız əməliyyat zamanı müəyyən edilir
Gips, teldən (K-tel) fiksasiya, yoxsa açıq əməliyyat?
Yerdəyişmə olmayan sınıqda çox vaxt uzun qol ateli və ya gips sarğısı kifayət edir; uşaq ilk həftələrdə təkrar rentgenlə izlənilir, çünki gips altında da yerdəyişmə baş verə bilər. Sümük parçaları yerdəyişibsə, standart yanaşma anesteziya altında qapalı bərpa və dəri üzərindən yeridilən nazik metal tellərlə (K-tel) fiksasiyadır. Bu üsulda böyük kəsik açılmır, tellər sümük qovuşduqdan sonra çıxarılır. Açıq əməliyyat isə qapalı bərpa alınmadıqda, açıq sınıqda, damar zədəsi şübhəsində və ya sınıq aralığına yumşaq toxuma sıxışdıqda gündəmə gəlir. Hansı üsulun seçiləcəyi müayinə və rentgen nəticələrindən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir.
Rentgendə fırlanmanın ölçülməsi niyə vacibdir?
Dirsək üstü sınıqda ən çox diqqətdən yayınan problem sümüyün öz oxu ətrafında fırlanmasıdır (rotasiya). Parçalar yan-yana düzgün görünsə belə, aralarında fırlanma qalarsa, qol əyri qovuşa və illər sonra dirsəkdə görünən deformasiya yarada bilər. Buna görə rentgen şəklində fırlanmanın nə qədər dəqiq ölçülə bildiyi ayrıca araşdırma mövzusudur. Uzm. Dr. Ziya Şəmmədli məhz bu mövzudakı beynəlxalq araşdırmanın həmmüəlliflərindəndir: uşaqlarda suprakondiler humerus sınıqlarında radioloji fırlanma ölçməsinin sınıq tipindən təsirlənib-təsirlənmədiyi Acta Radiologica jurnalında dərc olunub (Şahbat Y, Baysal Ö, ..., Şəmmədli Z və b., 2023). Belə işlər cərrahın rentgendəki ölçüyə nə dərəcədə güvənə biləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Dirsək hərəkəti nə vaxt bərpa olunur, gecikmənin riski nədir?
Uşaqlarda dirsək hərəkətinin bərpası bir çox halda tədricən, öz-özünə baş verir. Gips və ya tellər çıxarıldıqdan sonra uşağa qolunu gündəlik həyatda sərbəst işlətməyə icazə verilir; zorla açıb-bağlama və məcburi gərmə məşqləri uşaq dirsəyində məsləhət görülmür, çünki bu, sərtliyi artıra bilər. Hərəkət həcminin tam qayıtması bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkə bilər; dəqiq müddət uşağın yaşına, sınığın tipinə və seçilmiş müalicə üsuluna görə müayinədən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir. Müalicənin gecikməsi və ya sınığın yanlış vəziyyətdə qovuşması isə kubitus varus adlanan əyriliyə yol aça bilər.
- Kubitus varus: qolun dirsəkdən içəriyə doğru əyilməsi; adətən ağrı vermir, lakin görünüşü pozur və bəzən düzəldici əməliyyat tələb edir
- Sınıq düzgün qovuşmadıqda dirsəyin tam açılması və ya bükülməsi məhdud qala bilər
- Damar-sinir problemi vaxtında müəyyən edilmədikdə əl və barmaq funksiyasında qalıcı çətinlik ola bilər
- Nəzarət müayinələrini və təkrar rentgenləri buraxmamaq bərpanın izlənməsi üçün vacibdir
Tez-tez verilən suallar
Uşağın dirsəyi sınıbsa, xəstəxanaya çatana qədər evdə nə etmək olar?
Qolu olduğu vəziyyətdə sabit saxlayın, düzəltməyə çalışmayın. Yumşaq material və ya taxta ilə dəstəkləyin, üstünə birbaşa deyil, parça üzərindən soyuq tətbiq edin. Üzük və bilərziyi çıxarın. Mümkün anesteziya səbəbindən uşağa yemək və su verməyin. Ağrıkəsici verməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin və dərhal təcili yardıma müraciət edin.
Tellər (K-tel) uşağa ağrı verirmi və nə vaxt çıxarılır?
Tellər anesteziya altında yeridilir; anesteziyanın növü və dozası anestezioloq tərəfindən uşağa uyğun seçilir. Sonrakı günlərdə giriş yerində narahatlıq ola bilər və bu, adi ağrıkəsicilərlə idarə olunur. Sümük kifayət qədər qovuşduqda tellər qısa, sadə prosedurla çıxarılır; vaxtı rentgen nəticəsinə görə həkim müəyyən edir. Bundan sonra uşaq qolunu adətən daha rahat işlədir.
Uşaq nə vaxt məktəbə və idmana qayıda bilər?
Məktəbə qayıdış adətən yazı və gündəlik hərəkətlər üçün rahatlıq yarandıqda mümkün olur. İdman, xüsusən təmaslı oyunlar, düşmə riski olan fəaliyyətlər və turnik məşqləri sümük tam qovuşana və dirsək hərəkəti bərpa olunana qədər təxirə salınır. Qayıdış vaxtı rentgen və müayinə nəticəsinə görə fərdi olaraq deyilir.
Bu məlumat maarifləndirici xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə planı yalnız müayinə, analiz və görüntüləmə nəticələrinə əsasən həkim tərəfindən müəyyən edilir.