İdman zədələrinə müasir yanaşma

İdman zədələri iki əsas qrupa bölünür. Birincisi kəskin zədələrdir: bir hərəkət, bir yıxılma və ya bir toqquşma anında baş verir. İkincisi təkrarlanan yüklənmə nəticəsində yavaş-yavaş formalaşan zədələrdir. Futbol, basketbol və güləşdə diz oynağı ən çox zərər görən nahiyədir; qaçış və voleybolda ayaq biləyi, üzgüçülük və atma idmanlarında isə çiyin ön plana çıxır. Müalicəni zədənin adı deyil, dərəcəsi müəyyən edir. Buna görə «burxulma» sözünün arxasında sadə bağ dartılması da, tam qopma da dura bilər. Şikayət bir neçə gün ərzində keçmirsə, oynaq şişirsə və ya ayaq üstə dayanmaq çətinləşirsə, müayinə lazımdır.

Zədədən dərhal sonrakı saatlar bərpanın istiqamətini müəyyən edir. İlk hədəf şişkinliyi və toxumadaxili qanaxmanı məhdudlaşdırmaqdır. Zədələnmiş nahiyə qorunur, yüklənmə dayandırılır, üzərinə nazik parça vasitəsilə soyuq tətbiq edilir, elastik bintlə orta dərəcədə sıxılır və mümkün qədər yuxarıda saxlanılır. Soyuq birbaşa dəriyə qoyulmamalı və uzun müddət saxlanmamalıdır. İlk günlərdə isti kompres, isti vanna, masaj və spirtli içki şişkinliyi artıra bilər. Ağrıkəsici içib oyuna davam etmək ən çox rast gəlinən səhvdir: ağrı hiss olunmadıqda zədə dərinləşir. Aşağıdakı əlamətlərdə həmin gün həkimə müraciət etmək lazımdır.

İdman zədələrinin böyük hissəsi cərrahiyyəsiz müalicə olunur. Bağ zədələri dərəcələrə bölünür: dartılma və qismən cırıqda istirahət, müvəqqəti immobilizasiya, ağrı idarəsi və mərhələli fizioterapiya adətən kifayət edir. Ayaq biləyi burxulmalarının çoxu bu qrupa düşür. Tam qopma, oynağın təkrar-təkrar boşalması, kilidlənməyə səbəb olan menisk cırığı və sınıqla birlikdə olan zədə isə cərrahi seçimi gündəmə gətirir. Çiyin ilk dəfə çıxıbsa, bir çox halda konservativ izləmə seçilir; çıxıq təkrarlanırsa, stabilləşdirici əməliyyat müzakirə olunur. Stress sınığında əsas müalicə yüklənmənin dayandırılması və səbəbin araşdırılmasıdır. Dr. Ziya Şəmmədli mərhələli qərar prinsipini əl sınığı nümunəsində belə izah edir: «Sadə hallarda yerdəyişmə olmadıqda gips sarğısı kifayət edir. Sümük ciddi yerdəyişibsə və ya barmaqlar düzgün qapanmırsa, rotasiya varsa, əməliyyat edirik.»

Artroskopiya oynağın bir neçə millimetrlik girişdən kamera ilə müayinə və müalicə edilməsidir. İdman zədələrində iki məqsədlə istifadə olunur: zədənin real vəziyyətini görmək və eyni seansda təmir etmək. Menisk cırığında cırığın yerinə və tipinə görə tikiş və ya qismən çıxarma seçilir. Ön çarpaz bağın tam qopmasında bağ sadəcə tikilmir, xəstənin öz vətərindən hazırlanan transplantatla yenidən qurulur. Çiyində təkrarlanan çıxıq və rotator manjet cırığında da artroskopik təmir mümkündür. Müdaxilənin vaxtı da vacibdir: şişkinlik və hərəkət məhdudiyyəti davam edərkən aparılan əməliyyatdan sonra oynaq sərtləşə bilər, buna görə bir çox halda əvvəlcə oynaq sakitləşdirilir. Dr. Ziya Şəmmədli Azərbaycan Ortopediya və Travmatologiya Cəmiyyətinin «İdman yaralanmalarına müasir yanaşma» konfransında iştirak etmişdir; tədbirdə Türkiyədən dəvət olunmuş mütəxəssislərlə birlikdə müasir müalicə protokolları müzakirə olunub.

«Neçə həftədən sonra oynaya bilərəm?» sualının tək cavabı yoxdur, çünki təqvim bərpanın yalnız bir hissəsidir. Toxumanın sağalması üçün minimum vaxt lazımdır, lakin bu vaxt keçdiyi üçün oynaq hazır sayılmır. Qayıdış qərarı funksional göstəricilərə əsaslanır: oynaqda şişkinliyin olmaması, hərəkət diapazonunun bərpası, iki ətraf arasındakı güc fərqinin qəbul edilən həddə düşməsi, tullanma və istiqamət dəyişmə hərəkətlərinin ağrı vermədən yerinə yetirilməsi. Bunlar mərhələli fizioterapiya proqramı ilə yoxlanılır. Erkən qayıdış təkrar zədə riskini artırır və çox vaxt ilk zədədən daha uzun fasilə ilə nəticələnir. Sizin proqramınız zədənin növünə, idman növünə və bərpa gedişatına baxılaraq fərdi qurulur.

Bir dəfə zədələnmiş oynaq ikinci dəfə zədələnməyə daha meyllidir. Səbəb yalnız toxuma deyil: çox vaxt əzələ gücü, tarazlıq və oynağın vəziyyətini hiss etmə qabiliyyəti tam bərpa olunmadan idmana qayıdış olur. Buna görə bərpa proqramı ağrı keçən kimi deyil, funksiya bərpa olunanda tamamlanmış sayılır. Qorunma tədbirləri sadədir və gündəlik məşq rejiminə asan yerləşir: düzgün isinmə, yüklənmənin mərhələli artırılması, güc və tarazlıq məşqləri, uyğun ayaqqabı və zəmin seçimi, kifayət qədər yuxu və dinclik. Ağrı və şişkinlik davam edərkən məşq həcmini artırmaq isə ən çox rast gəlinən səhvdir.