Artroskopiya nədir?

Artroskopiya sözü yunan dilindən gəlir: «arthro» oynaq, «skopein» baxmaq deməkdir. Cərrah oynağın üzərində bir neçə millimetrlik iki və ya üç kiçik giriş açır. Bu girişlərin birindən işıq mənbəyi olan nazik kamera (artroskop), digərlərindən isə xüsusi cərrahi alətlər daxil edilir. Oynağın içi steril maye ilə doldurulur ki, görüntü aydın olsun. Kamera oynağın daxilini böyüdülmüş şəkildə ekrana ötürür. Menisk, qığırdaq səthi, çarpaz bağlar və oynaq qişası birbaşa görünür. Beləliklə həm diaqnoz dəqiqləşir, həm də aşkar edilən zədə eyni əməliyyat zamanı təmir olunur. Dr. Ziya Şəmmədli bu üsulu öz paylaşımında qısaca belə adlandırır: «Diz oynağının qapalı artroskopik cərrahiyyəsi».

Artroskopiya ən çox diz oynağında istifadə olunur, lakin çiyin, ayaq biləyi, dirsək və bud-çanaq oynağında da tətbiq edilir. Qərar tək bir şikayətə görə deyil, müayinə, rentgen və lazım olduqda MRT nəticələrinin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə verilir. Bəzi zədələr istirahət, fizioterapiya və dərman müalicəsi ilə idarə oluna bilər; artroskopiya konservativ müalicəyə cavab verməyən və ya oynağın mexaniki funksiyasını pozan hallarda gündəmə gəlir. Oynaqda «kilidlənmə», boşluq hissi, təkrarlanan şişkinlik və uzunmüddətli ağrı ən çox rast gəlinən müraciət səbəbləridir. Xəstənin yaşı, aktivlik səviyyəsi və oynaqdakı köhnə dəyişikliklər də seçimə təsir edir.

Açıq cərrahiyyədə oynağa çatmaq üçün böyük kəsik açılır, dəri altındakı əzələ və kapsul geniş şəkildə aralanır. Artroskopiyada isə giriş nöqtələri bir neçə millimetrlikdir və ətraf toxumaya daha az müdaxilə olunur. Bunun praktik nəticəsi odur ki, bir çox halda əməliyyatdan sonrakı ağrı və şişkinlik daha az olur, hərəkətə daha tez başlamaq mümkün olur, çapıq isə kiçik qalır. Bununla belə artroskopiya «kiçik müdaxilə» deyil, real cərrahi əməliyyatdır və anesteziya tələb edir. Hər zədə də qapalı üsulla təmir olunmur: geniş qığırdaq itkisi, mürəkkəb oynaqdaxili sınıq və ya irəliləmiş artroz hallarında açıq cərrahiyyə, bəzən isə endoprotez daha uyğun seçim ola bilər. Hansı üsulun seçiləcəyi müayinədən sonra izah edilir.

Əməliyyatdan əvvəl müayinə, rentgen və ya MRT, qan analizləri və anesteziya konsultasiyası tamamlanır. Qəbul edilən dərmanlar, xüsusən qan durulaşdırıcılar mütləq həkimə bildirilməlidir. Əməliyyat günü müəyyən saat ac qalmaq tələb olunur; dəqiq müddəti anestezioloq deyir. Anesteziya bel nahiyəsindən (spinal) və ya ümumi ola bilər. Seçim xəstənin ümumi sağlamlığına və müdaxilənin həcminə görə edilir. Müdaxilənin nə qədər çəkəcəyi zədənin növündən və həcmindən asılıdır; sadə bir təmizləmə ilə bağ rekonstruksiyası eyni vaxt tələb etmir. Kəsiklər bir-iki tikişlə bağlanır və sarğı qoyulur. Bir çox halda eyni gün və ya ertəsi gün ayağa qalxmaq mümkün olur; xəstəxanada qalma müddəti fərdi müəyyən edilir.

Bərpanın müddəti hansı müdaxilənin edildiyindən asılıdır və bunu tək bir rəqəmlə demək düzgün olmaz. Sadə menisk təmizlənməsindən sonra gündəlik həyata qayıdış nisbətən sürətli olur; menisk tikişi və ya çarpaz bağ rekonstruksiyasından sonra isə mərhələli fizioterapiya proqramı, müəyyən müddət qoltuqaltı və ya diz ortezi tələb oluna bilər. Ümumi prinsip belədir: əvvəlcə şişkinlik və ağrı idarə olunur, sonra oynağın hərəkət diapazonu bərpa edilir, ardınca əzələ gücü qaytarılır və ən sonda idmana və ağır fiziki işə qayıdış planlaşdırılır. İdmana qayıdış tarixi təqvimlə deyil, funksional göstəricilərlə müəyyən edilir. Sizin bərpa proqramınız əməliyyatdan sonra fərdi olaraq verilir.

Artroskopiya açıq cərrahiyyəyə nisbətən daha az travmatik olsa da, hər cərrahi əməliyyat kimi onun da riskləri var və bunları əvvəlcədən bilmək xəstənin haqqıdır. Ən çox danışılan risklər infeksiya, dərin venaların trombozu (qan laxtası), əməliyyatdan sonra oynaqda davam edən şişkinlik və maye yığılmasıdır. Daha nadir hallarda giriş nöqtəsi ətrafında keyimə, oynaqda sərtlik, anesteziya ilə bağlı ağırlaşmalar və nəzərdə tutulan nəticənin tam alınmaması ola bilər. Risklər sıfıra endirilə bilməz, lakin steril şərait, düzgün əməliyyat texnikası, tromb profilaktikası və əməliyyatdan sonrakı izləmə ilə azaldılır. Aşağıdakı əlamətlərdə gecikmədən həkimlə əlaqə saxlamaq lazımdır.