Diz artrozu (qonartroz) oynaq qığırdağının tədricən nazilməsidir. Gecələri yuxuya əngəl olan ağrı, oynaqda əyrilik, şişkinlik və hərəkət məhdudiyyəti ciddi mərhələnin əlamətləridir. Erkən mərhələdə çəki nəzarəti, əzələ gücləndirmə, dərman və oynaqdaxili inyeksiya tətbiq olunur. Konservativ müalicə kömək etmədikdə diz endoprotezi gündəmə gəlir. Qərar müayinə və rentgendən sonra fərdi olaraq verilir.
Ciddi diz artrozunun əlamətləri hansılardır?
«Diz oynağında şiddətli ağrı, xüsusən gecələri yuxuya əngəl olan ağrılar, oynaqda əyrilik əmələ gəlməsi, şişkinlik, hərəkət məhdudiyyəti ciddi diz oynağı artrozunun əlamətləridir. Diz oynağının endoprotezləşdirilməsi əməliyyatı ilə bu şikayətlərdən azad olub, normal həyata davam etmək mümkündür.» Uzm. Dr. Ziya Şəmmədli məsələni bu cür ümumiləşdirir. Bu dörd şikayət bir araya gəldikdə problem artıq sadə yorğunluq deyil. Gündüz yeriyəndə ağrının olması bir mərhələdir, gecə istirahət zamanı da ağrının davam etməsi isə oynaq səthinin ciddi zədələndiyini göstərir. Belə hallarda vaxt itirmədən ortoped müayinəsindən keçmək lazımdır, çünki müalicə seçimi artrozun mərhələsindən asılıdır.
- Gecə ağrısı: istirahət zamanı da keçməyən, yuxuya əngəl olan diz ağrısı
- Oynaqda əyrilik: ayağın içəri (varus) və ya çölə (valgus) doğru əyilməsi
- Şişkinlik: dizin dolu görünməsi, bəzən oynaqda maye toplanması
- Hərəkət məhdudiyyəti: dizin tam açılmaması və ya bükülməməsi, pilləkəndə çətinlik
Diz artrozu niyə yaranır?
Diz oynağının sümük səthlərini nazik və hamar qığırdaq təbəqəsi örtür. Bu təbəqə yükü paylayır, hərəkəti sürtünməsiz edir. İllər keçdikcə qığırdaq nazilir, bəzi nahiyələrdə tamamilə aşınır və sümük səthləri bir-birinə sürtünməyə başlayır. Nəticədə ağrı, iltihab, şişkinlik və hərəkət məhdudiyyəti yaranır. Artroz birdən başlamır. Adətən illər ərzində mərhələ-mərhələ irəliləyir: əvvəlcə yalnız ağır yükdən sonra ağrı olur, sonra gündəlik hərəkətlərdə, ən sonda isə istirahət və yuxu zamanı ağrı hiss edilir. Prosesi sürətləndirən amillərin bir hissəsi dəyişdirilə bilər, bir hissəsi isə yox. Buna görə də müalicə planı hər xəstə üçün ayrıca qurulur.
- Yaşın artması və çəki artıqlığı
- Əvvəl keçirilmiş menisk, çarpaz bağ zədəsi və ya oynaqdaxili sınıq
- Ağır fiziki iş, uzun müddət diz üstə və ya ayaq üstə çalışma
- Ailəvi meyl və oynaq oxunun anadangəlmə əyriliyi
- Revmatoid artrit kimi iltihabi oynaq xəstəlikləri
Əməliyyatdan əvvəl hansı müalicələr sınanır?
Diz artrozunun hər mərhələsi cərrahiyyə tələb etmir. Erkən və orta mərhələdə əvvəlcə konservativ müalicə aparılır və bir çox xəstədə şikayətlər uzun müddət idarə oluna bilər. Konservativ mərhələnin ən təsirli hissəsi çəki nəzarətidir, çünki dizə düşən yük bədən çəkisi ilə birbaşa bağlıdır. İkinci vacib hissə bud əzələlərinin, xüsusən dördbaşlı əzələnin gücləndirilməsidir: güclü əzələ oynağı qorumaqla ağrını azalda bilər. Buna ağrıkəsici və iltihabəleyhinə dərman müalicəsi, lazım olduqda isə oynaqdaxili inyeksiyalar əlavə edilir. Hansı dərmanın və hansı inyeksiyanın uyğun olduğu müayinə, rentgen və xəstənin digər xəstəliklərinə görə fərdi olaraq müəyyən edilir.
- Çəki nəzarəti: dizə düşən yükü birbaşa azaldan ən təsirli addım
- Əzələ gücləndirmə: bud və baldır əzələləri üçün nəzarətli məşq proqramı
- Dərman müalicəsi: ağrıkəsici və iltihabəleyhinə preparatlar, yalnız həkim təyinatı ilə
- Oynaqdaxili inyeksiyalar: göstəriş olduqda, artrozun mərhələsinə uyğun seçilir
- Gündəlik uyğunlaşma: baston, uyğun ayaqqabı, dizi yoran hərəkətlərin azaldılması
Endoprotez əməliyyatı nə vaxt gündəmə gəlir?
Endoprotez adətən artrozun son mərhələsində, konservativ müalicə artıq kifayət etmədikdə düşünülür. Qərar yalnız rentgen şəklinə görə deyil, xəstənin gündəlik həyatına görə verilir. Ağrı gecə yuxunu qaçırırsa, qısa məsafə yeriyə bilmirsinizsə, dərmanlar əvvəlki kimi kömək etmirsə və oynaqda əyrilik artırsa, cərrahi müalicə müzakirə olunur. Bundan başqa ürək, ağciyər, şəkərli diabet kimi müşayiətedici xəstəliklər, dəri vəziyyəti və aktiv infeksiya ehtimalı əvvəlcədən qiymətləndirilir. Bəzi hallarda əməliyyat təxirə salınır və ya başqa üsul seçilir. Buna görə də son qərar müayinə, görüntüləmə və anesteziya qiymətləndirməsindən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir.
- Ağrı gecələr yuxunu qaçırır və istirahətlə keçmir
- Qısa məsafə yeriş, pilləkən və oturub-durmaq çətinləşib
- Konservativ müalicə və inyeksiyalar əvvəlki təsiri vermir
- Rentgendə oynaq aralığı ciddi daralıb, oynaq oxunda əyrilik var
Total protez və unikompartmental protez nə ilə fərqlənir?
Diz endoprotezi iki əsas formada tətbiq olunur. Total diz endoprotezində oynağın hər iki səthi süni protezlə əvəzlənir və bu, artroz dizin böyük hissəsini tutduqda seçilir. Unikompartmental, yəni bir tərəfli protezdə isə yalnız aşınmış hissə əvəzlənir, sağlam qığırdaq və bağlar saxlanılır. Bir tərəfli protez daha kiçik müdaxilədir, lakin hər xəstəyə uyğun gəlmir: bağların vəziyyəti, oynaq oxu və digər bölmələrdə artrozun olub-olmaması həlledicidir. Əməliyyat günü xəstə adətən bel nahiyəsindən verilən spinal və ya ümumi anesteziya altında əməliyyat olunur. Zədələnmiş səthlər ölçülü şəkildə hazırlanır, protez yerləşdirilir, oynağın oxu və hərəkət diapazonu yoxlanılır.
- Total diz endoprotezi: oynağın hər iki səthi əvəzlənir
- Unikompartmental protez: yalnız aşınmış bölmə əvəzlənir, sağlam toxuma saxlanılır
- İkitərəfli endoprotez: hər iki dizin müalicəsi, ümumi sağlamlıq qiymətləndirildikdən sonra
- Əməliyyat günü: anesteziya, protezin yerləşdirilməsi, oxun və hərəkətin yoxlanılması
Əməliyyatdan sonra bərpa necə gedir?
Bərpa əməliyyat masasında deyil, ondan sonrakı həftələrdə qazanılır. Bir çox halda əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə dəstəklə ayağa qaldırma başlanır. Erkən mərhələdə əsas hədəflər ağrı nəzarəti, şişkinliyin azaldılması, tromb profilaktikası, yaranın təmiz sağalması və dizin bükülmə-açılma bucağının artırılmasıdır. Fizioterapiya proqramı mərhələli şəkildə verilir: əvvəlcə hərəkət diapazonu, sonra əzələ gücü, daha sonra tarazlıq və yeriş. Kontrol müayinələr və rentgen müəyyən intervallarla təkrarlanır. Bir çox xəstədə gündəlik həyata qayıdış bir neçə həftədən bir neçə aya qədər dəyişən müddət tələb edir. Dəqiq müddət yaşdan, ümumi sağlamlıqdan, əməliyyatın həcmindən və məşqlərə riayətdən asılıdır və fərdi müayinədən sonra deyilir.
- TƏCİLİ ƏLAMƏTLƏR — bunlardan biri varsa dərhal həkiminizə və ya təcili yardıma müraciət edin: yara ətrafında artan qızartı, istilik və ya axıntı; yüksək hərarət və üşütmə; bir baldırda yeni yaranan ağrı, şişkinlik və gərginlik; təngnəfəslik və ya sinə ağrısı; azalmaq əvəzinə artan ağrı; ayağın üzərinə basmaq qabiliyyətinin qəfil itməsi
- İlk günlər: dəstəklə ayağa qalxma, ağrı və şişkinliyin idarəsi, tromb profilaktikası
- İlk həftələr: hərəkət diapazonunun bərpası və bud əzələlərinin gücləndirilməsi
- Sonrakı mərhələ: tarazlıq, yeriş və gündəlik fəaliyyətlərə tədricən qayıdış
- İzləmə: təyin olunmuş intervallarla kontrol müayinə və rentgen
Tez-tez verilən suallar
Diz ağrım var, hökmən endoprotez lazımdır?
Xeyr. Diz ağrısının bir çox səbəbi var və böyük hissəsi konservativ müalicə ilə idarə olunur. Ağrının səbəbi menisk zədəsi və ya iltihabi xəstəlik də ola bilər. Endoprotez yalnız ciddi artrozda, konservativ müalicə kifayət etmədikdə düşünülür. Qərar müayinə, rentgen və lazım gələrsə MRT nəticələrindən sonra fərdi olaraq verilir.
Endoprotezdən sonra nə vaxt yeriyə bilərəm?
Bir çox halda əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə dəstəklə ayağa qaldırma başlanır. Erkən hərəkət bərpanın ən vacib hissəsidir. Sonrakı mərhələlər fizioterapiya proqramı ilə addım-addım genişlənir. Dəqiq müddət əməliyyatın həcmindən, yaşdan, ümumi sağlamlıqdan və məşqlərə riayətdən asılıdır və fərdi qiymətləndirmədən sonra deyilir.
Hər iki dizi eyni vaxtda əməliyyat etmək olar?
Bəzi hallarda ikitərəfli endoprotez mümkündür. Lakin bu qərar xəstənin yaşı, ürək və ağciyər vəziyyəti, digər xəstəlikləri və əməliyyatdan sonrakı bərpa imkanları qiymətləndirildikdən sonra verilir. Evdə kimin kömək edəcəyi də planlaşdırmada nəzərə alınır. Bəzi xəstələrdə iki dizin ayrı vaxtlarda əməliyyatı daha uyğun seçim ola bilər.
Bu məlumat maarifləndirici xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə planı yalnız müayinə, analiz və görüntüləmə nəticələrinə əsasən həkim tərəfindən müəyyən edilir.