Yaşlılarda bud sümüyü boyun sınığı

Bud sümüyü çanaqla birləşdiyi yerdə əvvəlcə kürəvi bir baş, sonra isə nazikləşən boyun hissəsi əmələ gətirir. Bud başını qidalandıran damarların böyük hissəsi məhz bu boyun boyunca yuxarı qalxır. Sınıq boyun nahiyəsindən keçəndə həmin damarlar dartıla, əzilə və ya tam qopa bilər. Ona görə bu sınıq sadəcə sümüyün iki hissəyə ayrılması deyil, eyni zamanda qan təchizatı problemidir. Qan axını pozularsa, sümük qovuşmaya bilər (qeyri-qovuşma) və ya bud başı zamanla çökə bilər (avaskulyar nekroz). Bu iki fəsadın ehtimalı sınığın nə qədər yerdəyişdiyindən və müdaxilənin nə vaxt aparılmasından asılıdır.

Yaşla birlikdə sümük toxumasının sıxlığı azalır. Osteoporozda sümüyün daxili quruluşu seyrəkləşir və eyni zərbə gənc insanda göyərmə, yaşlı insanda isə sınıq yarada bilər. Qadınlarda menopauzadan sonra bu proses daha sürətli gedir. D vitamini çatışmazlığı, az hərəkət, bəzi dərmanlar və uzunmüddətli xroniki xəstəliklər riski daha da artırır. Buna görə yaşlı insanda bud boyun sınığı çox vaxt hündürlükdən yıxılma ilə deyil, evdə xalçaya ilişmə, vanna otağında sürüşmə və ya yataqdan dururkən müvazinəti itirmə ilə başlayır. Sınıqdan sonra ilk şikayət adətən qasıqda və ya budun yan tərəfində ağrı, ayağın qısa və çölə dönmüş görünməsi, ayaq üstə dura bilməmək olur.

Bud boyun sınığı olan yaşlı insan ağrı səbəbindən ayağa qalxa bilmir və yatağa bağlanır. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq isə sınığın özündən daha ağır problemlər yarada bilər: ağciyərdə iltihab, yataq yaraları, sidik yolları infeksiyası, damarlarda laxtalanma, əzələ kütləsinin sürətli itkisi və şüurun bulanıqlaşması. Yaşlı xəstələrdə bu fəsadlar bir-birini gücləndirir. Ona görə müasir yanaşmada məqsəd xəstəni mümkün qədər tez ağrısı azalmış və dayana bilən vəziyyətə gətirməkdir. Bu, bir çox halda cərrahi müdaxilənin gecikdirilmədən planlaşdırılması deməkdir. Əməliyyat vaxtı ürək, ağciyər, şəkər və qan göstəriciləri qiymətləndirildikdən sonra anesteziologiya ilə birlikdə müəyyən edilir.

Bud boyun sınığında iki əsas yol var: sınığı vint və ya oxşar metal implantla yerində birləşdirmək, yaxud zədələnmiş bud başını protezlə əvəzləmək. Yerdəyişmə az olduqda, xəstə nisbətən gənc və sümük keyfiyyəti yaxşı olduqda öz sümük başını saxlamağa yönəlmiş fiksasiya məntiqli seçim ola bilər. Yerdəyişmə çox olduqda isə qan təchizatının artıq zədələnmiş olma ehtimalı yüksəlir və endoprotez (yarım və ya total bud-çanaq protezi) daha çox gündəmə gəlir, çünki xəstəni erkən mərhələdə ayağa qaldırmağa imkan verir. Uzm. Dr. Ziya Şəmmədlinin həmmüəllifi olduğu araşdırmada 52 xəstənin nəticələri təhlil edilib və ilkin yerdəyişmə 9,5 mm-dən çox olduqda sümüyün qovuşmasının gecikdiyi göstərilib (Kart H, Şəmmədli Z və b., Osmangazi Tıp Dergisi, 2024). Bu tapıntı ona görə vacibdir ki, qovuşma ehtimalı aşağı olan sınıqda fiksasiya seçimi təkrar əməliyyat ehtimalını artıra bilər.

Endoprotez əməliyyatından sonra bir çox halda ilk günlərdə dəstəklə ayağa qaldırma başlanır; fiksasiya əməliyyatından sonra isə ayağa yük vermə mərhələli ola bilər. İlk həftələrdə ağrı idarəsi, laxtalanmanın qarşısının alınması, tənəffüs məşqləri və yara baxımı aparılır. Sonrakı mərhələdə yeriş, çanaq və bud əzələlərinin gücləndirilməsi, müvazinət üzərində işlənir. Gündəlik həyata qayıdış adətən bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkən mərhələli prosesdir. Bu yalnız ümumi çərçivədir: konkret müddət xəstənin yaşı, sınığın növü, seçilmiş üsul, əlavə xəstəliklər və fizioterapiyaya riayət nəzərə alınmaqla müayinədən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir.

Bu sınığın qarşısını almağın əsas yolu yıxılmanın qarşısını almaqdır. Yaşlı insanların yıxılmalarının böyük hissəsi evin içində, tanış mühitdə baş verir; vanna otağı, dəhliz və pilləkən ən çox rast gəlinən yerlər arasındadır. Sümük sağlamlığı da ayrıca izlənməlidir: osteoporoz şübhəsi olduqda sümük sıxlığının ölçülməsi, D vitamini və kalsium səviyyəsinin qiymətləndirilməsi müvafiq mütəxəssislə birlikdə planlaşdırılır. Görmə zəifliyi, başgicəllənmə yaradan dərmanlar və qan təzyiqinin kəskin düşməsi ayrıca nəzərdən keçirilməlidir. Bir dəfə yıxılmış insanın təkrar yıxılma ehtimalı daha yüksəkdir, ona görə ilk yıxılma xəbərdarlıq siqnalı kimi qəbul edilməlidir.