Boksyor sınığı əlin kiçik barmağına aid olan 5-ci metakarp sümüyünün, adətən boyun hissəsinin sınığıdır və çox vaxt yumruqla sərt cismə vurduqda yaranır. Diaqnoz həkim müayinəsi və rentgen çəkilişi ilə qoyulur. Yerdəyişmə olmadıqda gips sarğısı kifayət edə bilər; sümük ciddi yerdəyişibsə və ya barmaqlarda rotasiya varsa əməliyyat tələb olunur.
Boksyor sınığı nədir və niyə məhz 5-ci metakarp sınır?
Əl darağı (metakarp) sümükləri ovucun içində yerləşən beş uzun sümükdür; hər barmaq bir metakarpın davamıdır. Yumruq bağlandıqda zərbənin əsas yükü çox vaxt əlin kənar tərəfinə, yəni 4-cü və 5-ci metakarplara düşür. 5-ci metakarp digərlərindən daha nazikdir, bilək tərəfindəki oynağı daha hərəkətlidir və başı sərt səthə ilk toxunan hissələrdən biridir. Ona görə də baş ilə gövdə arasındakı dar keçid nahiyəsi, yəni boyun hissəsi, ən zəif nöqtə sayılır. Dr. Ziya Şəmmədli bunu belə izah edir: «Boksyor sınığı (Boxer's fracture) əlin kiçik barmağına aid olan metakarp sümüyünün (adətən 5-ci metakarpın boyun hissəsinin) sınığıdır. Bu zədə çox vaxt yumruqla sərt bir cismə vurduqda yaranır.»
- Əlin kənarında, kiçik barmağın altında şişkinlik və göyərmə
- Yumruq bağladıqda buğumun çökmüş və ya itmiş görünməsi
- Barmağı hərəkət etdirdikdə və toxunduqda dəqiq bir nöqtədə artan ağrı
- Əlin gücünün azalması, əşyanı tuta bilməmək hissi
Rotasiya nədir və barmaqların çarpazlaşması niyə təhlükəlidir?
Sınıq xəttində sümüyün öz oxu ətrafında burulmasına rotasiya deyilir. Sınıq yerindəki bir neçə dərəcəlik burulma barmağın ucunda bir neçə santimetrlik sapmaya çevrilir. Nəticədə xəstə yumruq bağladıqda kiçik barmaq qonşu barmağın üstünə minir; buna barmaqların çarpazlaşması deyilir. Boyun nahiyəsindəki müəyyən əyilmə əl tərəfindən nisbətən yaxşı qarşılana bilər, lakin rotasiya belə deyil: o, öz-özünə düzəlmir və vaxtında düzəldilmədikdə əlin qavrama funksiyası daimi zərər görə bilər. Buna görə müayinədə barmaqların yalnız açıq vəziyyəti deyil, yumulma anı da yoxlanılır.
- Barmaqları yavaş-yavaş yumun və hər iki əli müqayisə edin
- Normalda bütün barmaqların ucu bilək nahiyəsinə doğru yönəlir
- Kiçik barmaq qonşusunun üstünə minirsə, rotasiyadan şübhələnmək lazımdır
- Bu əlamət rentgendə həmişə aydın görünmür, ona görə klinik müayinə vacibdir
Zərbədən sonra evdə nə etmək lazımdır?
Zərbədən dərhal sonra əli istifadə etməyi dayandırın. Şişkinlik başlamamış üzükləri çıxarın, çünki barmaq şişdikdən sonra bunu etmək çətinləşir. Nazik parçaya bükülmüş soyuq kompresi 15-20 dəqiqəlik fasilələrlə tətbiq edin, buzu birbaşa dəriyə qoymayın. Əli ürək səviyyəsindən yuxarıda saxlamaq şişkinliyi azaldır. Əli yumşaq sarğı və ya şərflə hərəkətsizləşdirin. Buğumun üstündə kəsik və ya dəri qopması varsa, xüsusən zərbə başqa insanın dişinə dəyibsə, infeksiya riski yüksəkdir və gecikdirmədən həkimə müraciət olunmalıdır. Barmaqlarda keyimə, solğunluq və ya sürətlə artan şişkinlik varsa, müraciət təxirə salınmamalıdır.
- Sümüyü özünüz düzəltməyə və ya "yerinə salmağa" çalışmayın
- İlk günlərdə isti kompres və masaj şişkinliyi artıra bilər
- Ağrıkəsici ilə ağrını basdırıb günlərlə gözləmək rotasiyanın gec aşkarlanmasına səbəb olur
- Diaqnoz üçün həkim müayinəsi və rentgen çəkilişi tələb olunur
Gips hansı hallarda kifayət edir və nə qədər qalır?
Yerdəyişmə olmayan və ya cüzi olan sınıqlarda cərrahi müdaxiləyə ehtiyac qalmır. Həkimin öz sözləri ilə: «Sadə hallarda yerdəyişmə olmadıqda gips sarğısı kifayət edir.» Bu hallarda əl darağının kənar hissəsini, kiçik barmağı və adətən qonşu barmağı əhatə edən gips və ya atel qoyulur; oynaqlar sərtləşməsin deyə əl müəyyən vəziyyətdə fiksə edilir. İmmobilizasiya müddəti ümumi olaraq bir neçə həftə davam edir və mənbələrdə çox vaxt üç-dörd həftə aralığında göstərilir. Bu, yalnız ümumi istinad rəqəmidir; konkret müddət sınığın tipinə, xəstənin yaşına və kontrol rentgenlərin nəticəsinə görə müayinədən sonra fərdi olaraq müəyyən edilir. İlk həftələrdə təkrar rentgen çəkilir, çünki sümük gips altında da yenidən yerdəyişə bilər.
Əməliyyat nə vaxt lazım olur və hansı fiksasiya üsulları var?
Dr. Şəmmədlinin qərar prinsipi belədir: «Sümük ciddi yerdəyişibsə və ya barmaqlar düzgün qapanmırsa, rotasiya varsa, əməliyyat edirik.» Məqsəd sümüyü düzgün oxda və düzgün fırlanma vəziyyətində bərkitməkdir ki, barmaqlar yenidən normal yumulsun. Müdaxilə adətən qol nahiyəsindən verilən regional anesteziya altında icra olunur. Sınığın xarakterindən asılı olaraq qapalı düzəltmə və dəridən keçirilən tellərlə fiksasiya, sümük kanalından yeridilən elastik tellə fiksasiya, yaxud açıq düzəltmə ilə lövhə və vint fiksasiyası seçilə bilər. Üsulun seçimi sınıq xəttinə, yerdəyişmənin həcminə, yumşaq toxumaların vəziyyətinə və xəstənin əlindən gündəlik istifadəsinə görə fərdi olaraq müəyyən edilir.
- Qapalı düzəltmə və dəridən keçirilən tellərlə fiksasiya
- Sümük kanalından yeridilən elastik tellə fiksasiya
- Açıq düzəltmə ilə lövhə və vint fiksasiyası
- Üsul əməliyyatdan əvvəl müayinə və rentgen əsasında xəstə ilə müzakirə olunur
Bərpa necə gedir və əl fizioterapiyası nə üçün lazımdır?
Əl sınıqlarında əsas çətinlik çox vaxt sümüyün qovuşmaması deyil, oynaq sərtliyi və qüvvə itkisidir. Buna görə gips və ya əməliyyatdan sonrakı ilk gündən sərbəst qalan oynaqlar (çiyin, dirsək və immobilizasiyaya daxil olmayan barmaqlar) hərəkət etdirilir, əl mümkün qədər yuxarıda saxlanılır. Fiksasiya dövrü başa çatdıqdan sonra əl fizioterapiyası mərhələli şəkildə başlayır: əvvəlcə şişkinliyin və çapığın idarəsi ilə oynaq hərəkət həcminin bərpası, sonra tədricən qavrama gücünün artırılması. Ağır fiziki işə, kontakt idman növlərinə və əlin zərbə yükü tələb edən məşğuliyyətlərə qayıdış vaxtı kontrol müayinə və rentgen nəticəsinə görə ayrıca müəyyən edilir. Bir çox halda bərpa bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir.
Tez-tez verilən suallar
Boksyor sınığında mütləq əməliyyat lazımdırmı?
Xeyr. Yerdəyişmə olmayan sadə hallarda gips sarğısı kifayət edə bilər. Əməliyyat sümük ciddi yerdəyişdikdə, barmaqlar düzgün qapanmadıqda və ya rotasiya olduqda gündəmə gəlir. Qərar həkim müayinəsi və rentgen nəticəsinə görə hər xəstə üçün fərdi verilir. Bu səbəbdən zərbədən sonra əli evdə izləyib gözləmək əvəzinə rentgen çəkdirmək daha təhlükəsizdir.
Buğumum çökmüş görünür, bu təhlükəlidirmi?
Yumruq bağladıqda kiçik barmağın buğumunun çökmüş və ya itmiş görünməsi sümük başının ovuc tərəfə əyilməsinin əlamətidir. 5-ci metakarp boynunda müəyyən dərəcədə əyilmə funksiyaya ciddi mane olmaya bilər, lakin buğumun görünüşündə dəyişiklik qala bilər. Əyilmənin dərəcəsi rentgenlə ölçülür və müalicə buna görə seçilir.
Gips çıxarıldıqdan sonra əlim niyə sərt qalır?
Uzunmüddətli hərəkətsizlik oynaq kapsulunun və vətərlərin sərtləşməsinə, əzələ gücünün azalmasına səbəb olur. Bu, gözlənilən vəziyyətdir və adətən mərhələli əl fizioterapiyası ilə yaxşılaşır. Məşqlərə həkimin icazə verdiyi vaxtda başlamaq, ağrını artıran zorlamalardan çəkinmək və kontrol müayinələrə vaxtında gəlmək bərpanı asanlaşdırır. Bərpa müddəti hər xəstədə fərqlidir.
Bu məlumat maarifləndirici xarakter daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə planı yalnız müayinə, analiz və görüntüləmə nəticələrinə əsasən həkim tərəfindən müəyyən edilir.